گردشگری و توسعه آن

گردشگری یا جهانگردی

  لغت گردشگریtourism از کلمه tour به معنای گشتن اخذ شده که ریشه در لغت لاتین turns به معنای دور زدن، رفت و برگشت بین مبداء و مقصد و چرخش دارد که از یونانی به اسپانیایی و فرانسه و در نهایت به انگلیسی راه یافته است (Oxford,1970,189 ).

در فرهنگ و بستر گردشگری به سفری که در آن مسافرتی به مقصدی انجام می‌گیرد و سپس بازگشتی به محل سکونت در بر دارد، اطلاق می‌گردد (Webster,1973,1218 ). در فرهنگ لغت لانگمن گردشگری به معنای مسافرت و تفریح برای سرگرمی معنا شده است (Longman,1991,3046)

گردشگری معادل فارسی و کاملاً دقیق واژه Tourism  در زبانهای انگلیسی، فرانسه و آلمانی است که به صورت مصطلح در زبان فارسی به جهانگردی ترجمه شده است. ریشه این واژه از اصطلاح Tornus یونانی و لاتین گرفته شده که یکی از معانی آن گردش کردن و یا گشتن است و با پسوند Ism یا گری به صورت اسم مصدر Tourism یا گردشگری در آمده است.

gold-city-tourism-complex-1

 تعریف گردشگری یا جهانگردی

  گردشگری به مجموعه مسافرتهایی گفته می‌شود که بین مبداء و مقصدی با انگیزه‌های استراحتی، تفریحی، تفرجی، ورزشی، دیداری، تجاری، فرهنگی و یا گذران اوقات فراغت انجام می‌گیرد و در آن شخص گردشگر در مقصد اشتغال و اقامت دایم ندارد. بطور کلی مسافرتی که با انگیزه‌های فوق انجام می‌گیرد و حداقل یک شب اقامت در مقصد را به دنبال داشته باشد، سفر توریستی یا گردشگری نامیده می‌شود. این تعریف یک تعریف قراردادی است و تاکنون چندین مسابقه برای ارائه یک تعریف جامع و کامل از گردشگری بی‌نتیجه مانده است. (رهنما ،۱۳۸۱ ، ۷)

در مارس ۱۹۹۳، کمیسیون آمار ملل متحد، تعریف ارائه شده از جهانگردی توسط سازمان جهانی جهانگردی را پذیرفت. بر اساس این تعریف، جهانگردی عبارت است از: « مجموعه فعالیت های افرادی که به مکانهایی خارج از محل زندگی و کار خود به قصد تفریح و استراحت و انجام امور دیگر مسافرت می‌کنند و بیش از یک سال متوالی در آن مکان ها نمی‌مانند. » ( راجر داس ویل ،۱۳۸۴ ،۱۹)

 

شاخص‌های تعریف گردشگری

  برای تعریف گردشگری از ضوابط و شاخص‌های متعددی استفاده می‌شود که بر اساس آن می‌توان انواع گردشگری را تعریف و طبقه‌بندی نمود:

۱-   شاخص زمان: که فعالیت‌های گردشگری را به اشکال کوتاه‌مدت (کمتر از یک روز)، میان‌مدت   (۱ تا ۳ روز) و دراز مدت (بیش از ۳ روز) از یکدیگر تفکیک می‌کند.

۲-  شاخص مکان: که گردشگری را به صورت فعالیت‌هایی در حوزه‌های نزدیک، میانی و خارج یا دور تقسیم بندی می‌نماید.

۳-   شاخص انگیزه: که بر اساس آن گردشگری با انگیزه‌های استراحتی، تفریحی، درمانی، زیارتی، فرهنگی، اقتصادی، آموزشی، ورزشی و … از یکدیگر تفکیک می‌گردد.

۴-     شاخص فصل: که گردشگری را بر اساس فصول سال طبقه‌بندی می‌کند.

۵-      شاخص شکل و سازماندهی سفر: مانند انفرادی،گروهی،خانوادگی و … که ترکیب گردشگری را مشخص می‌نماید.

۶-     شاخص وسیله نقلیه مورد استفاده: که بر اساس نوع وسیله نقلیه طیقه‌بندی می‌شود.

۷-   شاخص نوع و محل اقامت: که گردشگران را بر اساس نوع و محل اقامت هم از نظر کیفی و هم از نظرکمی طبقه‌بندی می‌کند. مانند گردشگران مقیم در هتل‌ها یا خانه‌های ویلایی و یا پانسیون‌های خانگی و غیره.

  

گردشگر یا جهانگرد

   به مسافری گفته می‌شود که با انگیزه‌های گردشگری به مقصدی مسافرت نموده و بیش از یک شب و کمتر از ۶ ماه در مقصد اقامت نماید، بدون اینکه اشتغال و اقامت دایم در مقصد داشته باشد.                   (رهنما،۱۳۸۱ ، ۸)

گردشگر به کسی اطلاق می‌شود که به مکانی غیر از محل سکونت سفرکرده و هدفش مقاصد کاری و یا استفاده از اوقات فراغت باشد و مخارج او در مقصد، از درآمدی که در محل سکونت بدست آورده پرداخت می‌شود (موسایی ،۱۳۸۶، ۱۸)

 

انواع گردشگری

   در دنیای امروز با تخصصی شدن همه امور، به فعالیت‌های گردشگری نیز بایستی به شکل تخصصی نگاه کرد. چرا که توریست‌های هر رشته از گردشگری ممکن است با سایر گردشگران از نظر سن، جنس، میزان تحصیلات، کشور مبداء و … متفاوت باشند. اما صاحب‌نظران این رشته گردشگری به طرق مختلف دسته‌بندی نموده‌اند.

وانس اسمیت از شش گونه گردشگری به صورت زیر نام می‌برد (الوانی ، ۱۳۷۳، ص ۱۰۸):

۱) گردشگری قومی

۲) گردشگری هنری

۳) گردشگری تاریخی

۴) گردشگری طبیعت‌گرا

۵) گردشگری تفریحی

۶) گردشگری کاری

دکتر علی اصغر رضوانی نیز انواع و اشکال توریسم را به شرح ذیل تقسیم‌بندی نموده است:

۱) توریسم تفریحی و استفاده از تعطیلات

۲) توریسم درمانی

۳) توریسم فرهنگی و آموزشی

۴) توریسم اجتماعی

۵) توریسم ورزشی

۶) توریسم مذهبی و زیارتی

۷) توریسم بازرگانی

۸) توریسم سیاسی

دکتر محمد حسین پاپلی یزدی گردشگری را از نظر مکانی و موضوعی بدین گونه تقسیم‌بندی نموده است:

الف) گردشگری از نظر مکان مقصد:

۱- گردشگری شهری

۲- گردشگری روستایی

۳- گردشگری عشایری،قومی،قبیله‌ای

۴- گردشگری در طبیعت

۵- گردشگری ساحلی و دریایی

۶- گردشگری کوهستانی

۷- گردشگری هوا- فضا

۸- گردشگری زیست محیطی

ب)گونه های گردشگری از نظر موضوع:

۱- گردشگری دریایی

۲- گردشگری برف

۳- گردشگری فرهنگی و هنری (گردشگری میراث)

۴- گردشگری اجتماعی

۵- گردشگری علمی – آموزشی

۶- گردشگری درمانی

۷- گردشگری در طبیعت

۸- اکوتوریسم

۹- گردشگری ورزشی

۱۰- ٫ گردشگری و چشم اندازهای کشاورزی و عشایری

 ۱۱- گردشگری شکار و صید

۱۲-  گردشگری تجاری

۱۳- گردشگری سیاسی

۱۴ گردشگری آثار جنگ

۱۵-  گردشگری زیارت اهل قبور

۱۶- گردشگری از گتوها

۱۷- گردشگری فضاهای صنعتی – معدنی

۱۸- گردشگری تبهکاری vandalism

۱۹- گردشگری مجازی

هر کدام از انواع گردشگری که در بالا ذکر شد دارای زیر شاخه های فراوانی است که از ذکر آنها خوداری گردید.به نظر می رسد آنچه مهم است اینکه مدیران هر محلی با استفاده از متخصصین امر نسبت به برنامه ریزی امر گردشگری متناسب با محل خویش اقدام واز برکات این صنعت بهره مند شوند .

 

اثرات مثبت و منفی زیست محیطی گردشگری

   نیازهای انسانی به بهای ایجاد تغییرات زیست‌محیطی تامین می‌شوند. انسان از بدو آفرینش تلاش کرده است که طبیعت را به منظور تأمین نیازهای خود، به خدمت در آورد. هر زمان که مردم محصولات را درو می‌کنند، مسیر رودها را منحرف می‌کنند، ساختمان می‌سازند، جاده‌های جدید احداث می‌کنند و یا به هر حال یک طرح توسعه را اجرا می‌کنند، این فعالیت‌ها به نوعی بر محیط زیست اثر می‌گذارند. (راجر، داس ویل ، ۱۳۸۴،۱۶۳)

بر اساس تحقیق‌های انجام گرفته، گردشگری هم مانند سایر فعالیت‌های انسانی ممکن است آثار منفی متعددی بر محیط داشته باشد ولی دارای آثار مثبت فراوانی نیز هم هست که به طور خلاصه به برخی از آنها اشاره می‌شود.

اصولاً پیامدهای منفی گردشگری برای محیط، به سه بخش عمده شامل مصرف منابع، رفتارهای ساکنان و گردشگران در قبال محیط و آلودگی دسته‌بندی می‌شوند.

–    مصرف منابع طبیعی در صنعت گردشگری از قبیل آب و خاک منجر به تغییرات در اکولوژی منطقه و آسیب جدی به پوشش گیاهی و زندگی جانوری می‌شود.

–    در مورد رفتار مردم در قبال محیط احتمال دارد درآمدهای ناشی از گردشگری، باعث تشویق و وسوسه مردم محلی به کسب درآمد هر چه بیشتر از منابع موجود یا نادیده گرفتن مقررات در بهره‌برداری از این منابع شود.

–    آلودگی را می توان حداقل در چهار بخش آلودگی آب،آلودگی هوا، آلودگی صوتی و آلودگی چشم اندازها در نظر گرفت که صنعت گردشگری ممکن است پدیدآورنده انواع زیادی از این آلودگی‌ها باشد.

با این وصف گردشگری آثار مثبت و مفیدی نیز برای محیط دارد. یکی از این آثار حفظ منابع محیطی در برابر آسیبهای احتمالی ناشی از توسعه سایر فعالیتها مانند صنایع شیمیایی و معدنی است؛ به عبارت دیگر گردشگری راهی برای محافظت از منابع محیطی و جلوگیری از توسعه صنایع آلاینده است که از آن به عنوان «صنعت بدون دود » یاد می‌شود. از طرفی احداث هتل ها،مهمان پذیرها، رستورانها، فضای سبز و تفریحگاها در مناطق مناسب، می‌تواند نمای دیدنی و جذاب برای محیط پیرامون ایجاد کند.

 

  اثرات مثبت و منفی اقتصادی و اجتماعی – فرهنگی گردشگری

 در دهه ۱۹۶۰ مطالعات اولیه بیشتر بر آثار مثبت اقتصادی گردشگری متمرکز بوده است؛ اما در دهه۱۹۷۰ رویکرد منفی به توسعه گردشگری حاکم بود و محققان بیشتر بر آثار منفی این پدیده تاکید می‌کردند. در دهه‌های ۱۹۸۰ و۱۹۹۰ بر اساس انتقادات برخی صاحب نظران تاثیرات مثبت و منفی به طور متوازن مد نظر قرار گرفت.

از جمله مهم‌ترین آثار مثبت اقتصادی توسعه گردشگری می‌توان به اشتغال‌زایی، ایجاد درآمد برای ساکنان محلی، کاهش فقر، افزایش سرمایه‌گذاری و توسعه زیربناهای اقتصادی اشاره کرد.

از آثار منفی آن نیز این موارد قابل اشاره‌اند:

ایجاد تورم در سطح محلی، احتکار املاک، افزایش قیمت‌ها و…